Nini Kifuate Kutokana na “Msiba Mkubwa wa Kitaifa wa Tanzania”?

Tazama machapisho yetu ya hivi punde zaidi katika Kiswahili.

Polisi wa Tanzania wanatekeleza zuio lisilo la kawaida kwa habari ya usafiri, masoko, mtandao, na magazeti nchini kote.

Huku kukiwa na hali ya vitisho vinavyoendelea na ufinyu mkubwa wa upatikanaji wa taarifa, Tanzania inaendelea kutatua athari kufuatia serikali ya Rais Samia Suluhu Hassan kufanya ukandamizaji mkubwa na usio na mfano dhidi ya waandamanaji na raia wa kawaida kuhusiana na uchaguzi wa Oktoba 29 nchini humo. Vurugu hizo ziliambatana na amri ya kutotoka nje (curfew) iliyowekwa na serikali, na marufuku ya usafiri, masoko, mtandao, na magazeti—amri ya kwanza tangu uhuru.

Maandamano yalianza asubuhi ya siku ya uchaguzi ambapo wagombea wakuu wa upinzani walizuiwa kugombea na maeneo mengi ya uchaguzi yalikuwa kimya huku wapiga kura wakisusia uchaguzi. Vilio na kauli za “Hatutaki CCM” (“hatutaki Chama Cha Mapinduzi!”) zilisikika katika baadhi ya maeneo. Polisi baadaye walifyatua risasi za moto kwa umati wa watu—kitendo kilichozidisha hofu na hasira dhidi ya mkono mzito wa serikali.

Watu wengi walipigwa risasi katika vitongoji vyao, sokoni, na hata katika nyumba takatifu za kuabudia kama misikiti na makanisa. Familia zilipokuwa zikitafuta miili ya wapendwa wao walizuiliwa na , zaidi ya vijana 200 wameshiliwa na kushishtakiwa kwa uhaini.

Chama kikuu cha upinzani, Chama Cha Demokrasia na Maendeleo (CHADEMA) kimesema takriban watu 800 waliuawa katika siku 3 za kwanza pekee. Vyanzo vya kidiplomasia na wanaharakati wa mashirika ya kiraia walisema kwa faragha idadi hiyo ni maelfu huku kukiwa na ripoti nyingi za miili iliyorundikwa hospitalini sio tu jijini Dar es Salaam bali pia mikoa ya Tanga, Mwanza, Arusha, Kilimanjaro na Mbeya kwa asilimia kubwa. Ikithibitishwa, idadi hii ya vifo inazidi majeruhi waliopata Tanzania wakati dikteta wa Uganda Idi Amin alipovamia Tanzania mwaka 1978 na baadaye Tanzania kupindua utawala wake mwaka 1979. Ili kusisitiza ulinganisho huo, waandamanaji wamebuni msemo “Idi Amin Mama,” wakimlinganisha Suluhu na Amin.

Ripoti nyingi zinaonyesha kuwa mashambulizi hayo yalisaidiwa na mamluki wa kigeni kutoka nchi jirani waliokuwa hawazungumzi Kiswahili fasaha. Madai ya uwezekano wa kushirikiana kati ya serikali jirani yanafanana na hali inayokua ya kufungiwa ndani katika maeneo maalum, utekaji nyara na mateso kwa wanaharakati wa Kenya, Uganda na Tanzania ambao wameonyesha mshikamano na kutoa huduma za kisheria kwa wenzao wanaokabiliwa na kesi kwa kile kinachoonekana kuwa mashtaka yenye misukumo ya kisiasa.

Rais Suluhu alitangazwa mshindi Novemba 1 kwa asilimia 98 ya kura na asilimia 88 ya waliojitokeza kupiga kura. Matokeo yaliyotangazwa yalipingana na ripoti ya Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika (SADC) ambayo iliripoti kuwa uchaguzi ulikuwa na “watu wachache sana” waliojitokeza kupiga kura, “dosari/ukiukwaji mkubwa,” wa uigaji kura, vitisho, na ukatili wa polisi. Ilihitimisha kwamba uchaguzi huo haukufwata kanuni za kidemokrasia za SADC. Waangalizi wa SADC wenyewe walinyanyaswa huko Tanga na kulazimishwa kufuta ushahidi. Umoja wa Afrika (AU) ulikuwa mkali zaidi: ulipata idadi ndogo ya waliojitokeza katika vituo vyote vya kupigia kura, vingi vikiwa tupu, ushahidi wa mbinu za vitisho zilizoenea, utekaji nyara wa kabla ya uchaguzi, na kufukuzwa kwa waangalizi wakati wa kuhesabu kura katika baadhi ya vituo vya kupigia kura. Pia ilibainisha kuwa taasisi za Tanzania “hazikuweza kushughulikia changamoto [za] uadilifu wa uchaguzi,” tathmini kubwa zaidi katika kumbukumbu za hivi karibuni.

Hata chama cha African National Congress (ANC) cha Afrika Kusini ambacho ni mshirika sugu wa CCM, kilithibitisha kuwa hakikueweza kufuatilia uchaguzi kutokana na “”kuharibika kwa mawasiliano.” Ujumbe wa waangalizi wa Umoja wa Ulaya uligundua uchaguzi huo “haukuwa huru na wa haki.”

Matukio hayo yanatajwa na Watanzania wengi kuwa ni “Msiba Mkubwa wa Taifa letu Tunalolipenda” (“The Great National Catastrophe that has Befallen the Nation We Dearly Love”).

Polisi wa Tanzania wakiwatawanya waandamanaji jijini Dar es Salaam Oktoba 29, 2025.

Uapishwaji wa umma wa Rais Suluhu wa Novemba 3 ulizuiwa, Badala yake sherehe za kimila na kuapa zilifanyika kwenye Uwanja wa Uhuru jijini Dar es Salaam, ulifanyika katika viwanja vya jeshi vilivyojitenga Dodoma.

Kwa mujibu wa Katiba ya Tanzania, matokeo ya uchaguzi hayawezi kupingwa mahakamani.

Hata hivyo, athari zilizotokana na hatua za serikali za kupata matokeo yanayotarajiwa ya uchaguzi bado hayajaisha. Badala ya kuhalalisha, mchakato wa uchaguzi wa serikali iliyoo sasa ya kiimla umeiweka nchi katika misingi isiyo imara sana. Hili ni eneo ambalo halijazoeleka kwa jamii ya Tanzania ambayo kwa muda mrefu imekuwa na sifa ya uvumilivu wa kisiasa na uongozi wa kimaadili, unaozingatia utu wa mtu kama ilivokuiwa kwa Mwalimu Julius Kambarage Nyerere, muasisi wa Taifa.

Kwa wengine, inaashiria “ sifa hii kupotea kutokana na hatia” kwa Tanzania. Taifa linaloheshimika sana katika eneo hilo kama kielelezo cha ustaarabu wa kisiasa sasa linaakisi ukandamizaji kama wa majirani zake.

Mgogoro wa Muda Mrefu

Ingawa haionekani mara kwa mara, maadili na desturi zilizorithiwa kutoka enzi za Nyerere zimeongoza kihistoria vitendo vya CCM katika nyakati muhimu na kutofautisha na ambao kwao urahisi hutumia vurugu kama mbinu za kisiasa. Wakati CCM imeshika madaraka ndani ya Tanzania tangu Muungano wa Tanganyika na Zanzibar mwaka 1964, hivi karibuni mwaka 2015, upinzani ulipata asilimia 40 ya kura za urais na asilimia 45 za viti vya ubunge.

Kuanzia 2015 hadi 2020, chini ya Rais John Magufuli, Tanzania ilibadilika sana, hata hivyo. Mikutano ya hadhara ilipigwa marufuku ili “kuwakandamiza wapinzani bila huruma.” Bunge lililotawaliwa na CCM lilimpa mamlaka makubwa juu ya asasi za kiraia na biashara, kupiga marufuku matangazo ya moja kwa moja ya bunge, na kupitisha sheria za kufunga vyombo vya habari. Waandishi wa habari na wanaharakati walinyang’anywa hati za kusafiria na kutiliwa shaka uraia wao pamoja na baadhi ya viongozi wa dini wakiwemo mapadre pia( marehemu Pade Rarmond Sabas) aliyewahi kuwa Katibu wa TEC    nchini Tanzania.

Mnamo 2017, utekaji nyara na mauaji ya wakosoaji wa serikali – ambao haukuwahi kusikika kabla ya wakati huo ulianza kutikisa taifa. Mambo hayo ni pamoja na kuwekwa kizuizini na kuuawa kwa mwandishi Azory Gwanda, Daniel John wa Chadema na Godfrey Luena, na kuteswa kwa mkosoaji Mdude Nyagali. Jaribio la kumuua mgombea mkuu wa upinzani Tindu Lissu mwaka 2017 lilimwacha akiwa na risasi 17. Viongozi wa kidini walipokemea ghasia hizi, taasisi zao zilitishiwa kufungwa.

Mtindo huu uliendelea kabla ya uchaguzi wa 2020 huku vyama vya upinzani vikishindwa kufanya kampeni. Rais alionya kwamba waandamanaji “watapigwa kama mbwa koko,” wakati Magufuli alitangaza “waache waandamane na wataniona mimi ni nani.” CCM ilijizolea asilimia 84 ya kura – pointi 30 mwaka 2015.

Suluhu alipoingia madarakani baada ya kifo cha Magufuli mwaka 2021, awali alibadili sera nyingi za ukandamizaji, mikutano isiyopigwa marufuku, kuwaalika watu waliokuwa uhamishoni kama Lissu kurejea, na kuanzisha mageuzi.

Mzunguko wa uchaguzi wa 2025 ulionekana kama mtihani wa ushindani wa kanuni za kisiasa nchini Tanzania. Je, CCM ingerejea kwenye mazoea yake ya muda mrefu ya kuwa na demokrasiai, au ingekumbatia mbinu za Magufuli kama kawaida yake mpya ya mfumo wa kisiasa?

Uchaguzi wa ndani wa Serikali za mitaa wa Novemba 2024 ulitoa ishara ya wazi kuwa CCM ilishinda kura hizo kwa kishindo baada ya kuwazuia wagombea wa upinzani. Kura hizo ziliambatana na mauaji ya Ali Mohamed Kibao wa Chadema, kutekwa, kuteswa na kumwagiwa tindikali—vurugu ambazo Suluhu alizikemea haraka. Hata hivyo, kwa mujibu wa Chama cha Wanasheria Tanganyika, zaidi ya utekaji nyara wa watu takribani 100 umetokea chini ya uangalizi wa Suluhu.

Mwenendo wa kampeni za urais 2025 ulifuata mkondo huo. Wagombea wakuu wa upinzani—Tundu Lissu wa Chadema na Luhaga Mpina wa Chama cha Wazalendo (ACT-Wazalendo)—walizuiwa kupiga kura katika miezi ya Aprili na Agosti. Lissu alifungwa jela na kufunguliwa mashtaka ya uhaini kwa kutaka marekebisho ya katiba na kanuni za mwenendo wa uchaguzi yafanyike kwanza. Anakabiliwa na hukumu ya kifo. Mpina alienguliwa kwa kukataa kutia saini kanuni ya uchaguzi ambayo ilizuilia kufanya marekebisho ya katiba ili kusawazisha mambo kabla ya uchaguzi mkuu wa Octoba 225. Naibu wa Lissu, John Heche, aliwekwa kizuizini alipokuwa akiwasili kuhudhuria kesi ya uhaini ya Lissu, siku chache baada ya kuzuiwa kusafiri kwenda Kenya kwa ajili ya mazishi ya aliyekuwa Waziri Mkuu wa Kenya, Raila Odinga, Oktoba.

Changamoto zote za kisheria kwa uchaguzi zilipuuzwa, na hivyo kuweka msingi wa maafa ya Oktoba 2025. Hata viongozi wakuu wa CCM walilengwa. Wiki chache kabla ya uchaguzi, mtu wa ndani wa CCM na aliyekuwa Mkuu wa Itikadi ya Chama, Balozi Humphrey Polepole, alitekwa nyara baada ya kujiuzulu Ubalozi wa Cuba na kukosoa mbinu za kibabe za Suluhu. Ombi la moja kwa moja la mama yake kwa Rais Suluhu—“Kama yu hai, mlete kwangu. kama hayupo, leteni mwili wake nimzike mtoto wangu mwenyewe”—iligusa hisia za kitaifa. Polepole na dada yake hawajulikani walipo.

Mizizi ya Miundo Mibovu ya Kutoridhika kwa Umma

Ufisadi umekuwa tatizo sugu nchini Tanzania kwa miongo kadhaa. Nyerere alionya mwaka 1995 kuwa “Watanzania wamechoshwa na ufisadi na wanataka kuona mabadiliko, wasipoyapata CCM watayatoa nje ya CCM.

Hasira ya umma dhidi ya CCM imeongezeka mara kwa mara juu ya ufisadi na kutokuwa na usawa wa kiuchumi. Uamuzi wa Suluhu wa 2023 wa kukabidhi shughuli muhimu za bandari jijini Dar es Salaam kwa DP World yenye makao yake Dubai ulizua hasira na maandamano—ya kwanza tangu enzi za Magufuli. Watumiaji wa usafiri kwa muda mrefu wamepinga kuchelewa kufikishwa na utendakazi duni wa mfumo wa usafiri, jambo ambalo wanalaumu moja kwa moja juu ya ufisadi. Hasira kama hiyo iliambatana na tuzo yake ya Mfumo wa Mabasi Yaendayo Haraka (BRTS) kwa kampuni nyingine ya Dubai, na kusababisha maandamano zaidi Septemba 2025—waandamanaji wakipiga kelele, “Tuueni tu, tuueni tu, hatuitaki CCM!”

Kupungua kwa uwezo wa CCM kuwazuia watendaji kumechangia hali ya kutokujali. Machafuko ya ndani yasiyo na kifani chini ya Magufuli—“buldoza” na Suluhu yalizidisha hali ya makundi ndani ya chama, huku baadhi ya wapinzani wakipachikwa jina la “wasaliti” (wasaliti) na kuadhibiwa na kamati ya ulinzi na usalama ya chama inayoogopwa. Kihistoria, Wazee wa CCM—kikundi cha marais wastaafu wa Tanzania na Zanzibar, makamu wa Rais na Mawaziri wakuu—walitumika kama ukaguzi huru wa ndani wa Halmashauri Kuu ya CCM.

Fatma Karume, bintiye Rais wa zamani wa Zanzibar, Amani Abeid Karume na mjukuu wa kiongozi muasisi wa Zanzibar, anakumbuka jinsi mrithi wa Nyerere, Ali Hassan Mwinyi, alivyovumilia shutuma kali za Nyerere katika Kamati Kuu. Mrithi wa Mwinyi, Benjamin Mkapa, alikabiliwa na shutuma kama hizo kutoka kwa Nyerere, Mwinyi, na aliyekuwa Rais wa Zanzibar, Salmin Amour, na kadhalika.

Wazee waliwawajibisha viongozi wa CCM, wakaweka utamaduni wa kuhamisha madaraka na kuheshimu ukomo wa muda. Aliyekuwa Mjumbe wa Kamati Kuu, Jenerali Ulimwengu anasimulia jinsi walivyomzuia Mwinyi kuwania muhula wa tatu: “Msiwasikilize hao wahuni,” Nyerere aliripotiwa kumwambia Mwinyi. “Wanataka uendelee na sio kwa sababu wanakupenda, lakini wao wenyewe wanataka kubaki. Nilikukabidhi kijiti mnamo 1985 na mnamo 1995, lazima umpe mtu mwingine.”

Kwa miaka mingi, nafasi ya Wazee hao ilibadilishwa na kamati ndogo iliyokuwa ikiwajibika kwa Mwenyekiti wa CCM, ambaye pia ni Rais wa Tanzania. Mabadiliko haya yalizima ushindani na kuwapa watendaji uwezo wa kuchagua wajumbe wa Kamati Kuu na kushawishi moja kwa moja uteuzi wa wagombea ubunge—na kuondoa vikwazo ndani ya CCM. Kujilimbikizia madaraka kulimwezesha Suluhu kuhusika kama mshika viwango wa CCM katika uchaguzi wa 2025 bila kuwa na mchujo wa ndani wa chama—ikiwa ni ishara ya kuachana na mazoea ya zamani. Jambo hilo limewakera baadhi ya watu ndani ya CCM, hasa ikizingatiwa kuwa amepata urais kufuatia kifo cha Magufuli akiwa madarakani badala ya kuteuliwa na CCM.

Maafisa wa kijasusi wa Tanzania waliovalia kiraia na askari polisi waliovalia sare wakishika doria katika mitaa ya Dar es Salaam.

Tanzania pia inakabiliwa na mgawanyiko wa ndani ya sekta yake ya usalama. Jeshi la Polisi la Tanzania ndilo kitengo kikubwa cha usalama nchini chenye askari 45,000 na kinahusika na usalama wa ndani. Inajumuisha Kitengo cha Kutuliza Ghasia, kinachohusika na udhibiti wa umati na ghasia, Idara ya Upelelezi wa Jinai, ambayo inashughulikia uhalifu na uchunguzi mkubwa, na Kitengo Maalum cha Kupambana na Ujambazi na Kupambana na Dawa za Kulevya, ambacho kinaangazia uhalifu uliopangwa.

Wanaungwa mkono na Idara ya Ujasusi na Usalama ya Tanzania. Kutokana na vikwazo kwa watendaji wa Tanzania kudhoofika tangu mwaka 2015, huduma hizi zimezidi kuwa za kisiasa, huku baadhi yao wakitajwa kuhusishwa na matukio ya utekaji nyara na matumizi makubwa ya unyanyasaji dhidi ya wapinzani wa kisiasa. Ni vikosi hivi, vile vile, ambavyo vinaaminika kuhusika na ghasia za uchaguzi wa 2025.

Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania (TPDF) lenye askari 23,000 limejikita zaidi katika vitisho kutoka nje. TPDF ina sifa ya muda mrefu ya taaluma, umahiri, na kujizuia. Ripoti zinaonyesha kuwa waandamanaji waliokimbia msako kutoka kwa vyombo vingine vya usalama walikimbilia JWTZ kwa ajili ya ulinzi—ikiwa ni pamoja na vitengo vilivyowekwa Dodoma, Dar es Salaam, Mbeya, Arusha, Iringa, Morogoro, Tanga, Mwanza, Shinyanga, na miji mingine—na kimsingi vilitumika kama kimbilio salama kwa raia wanaoogopa vurugu. TPDF, inasemekana, haikushauriwa kuhusu kutumwa kwa vikosi visivyo rasmi kutoka nchi jirani kuja Tanzania kusaidia kukomesha maandamano. Mipasuko hii mikubwa ya ndani inaendelea kugawanya sekta ya usalama ya Tanzania.

Njia za Kusonga Mbele

Watanzania wamekumbana na migogoro hapo awali—ingawa hakuna iliyowahi kuwa na kiwango kikubwa kama hiki. Kihistoria CCM imepunguza migogoro hiyo kwa kuzingatia kanuni za kimila zilizorithiwa na Rais Nyerere: kuvumiliana kwa mizozo ya ndani, ushindani wa kisiasa na kuzingatia hali za kiuchumi kwa watu maskini. Kujitolea kwa kanuni hizi na maadili ya pamoja ya kitaifa kumesaidia kudumisha utulivu. Katika Shule ya Itikadi ya Kivukoni, ambayo sasa inajulikana kama Chuo cha Kumbukumbu ya Mwalimu Nyerere (MNMA), wanachama wa chama hicho walijifunza kuwa upinzani mkali ni muhimu kwa uwajibikaji na upya ndani ya chama tawala. Pia walijifunza kuhusu juhudi za Nyerere kuvikuza vyama vya upinzani baada ya kuondoka madarakani mwaka 1985.

Mtihani wa kwanza mkubwa ulikuja mwaka 2001, wakati polisi walipokandamiza maandamano ya Zanzibar kwa ghasia baada ya uchaguzi wa mwaka 2000 wenye mzozo, na kuua hadi 35, kujeruhi 600, na kulazimisha maelfu kukimbilia nje ya nchi—jambo la kwanza nchini Tanzania.

Mazungumzo ya miezi minane yalizaa makubaliano ya maridhiano ya kisiasa, maarufu kama Muafaka, serikali ya umoja kati ya CCM na Chama cha Wananchi (CUF), mageuzi, na uchunguzi huru kuhusu vurugu hizo. Mvutano ulipoibuka tena, Taasisi inayoheshimika ya Mwalimu Nyerere ilishirikiana na Kituo cha Afrika Kusini cha Usuluhishi wa Migogoro (ACCORD) cha Afrika Kusini kuwakutanisha wabunge wa CCM na CUF. Waliunganishwa na wapatanishi kutoka  chama tawala cha ANC  cha Afrika Kusini, washauri wa Nyerere na Mandela, na viongozi wengine wakuu akiwemo Naibu Jaji Mkuu wa Afrika Kusini wakati huo Pius Langa, na Waziri Mkuu wa zamani wa Tanzania na Katibu Mkuu wa Jumuiya ya Umoja wa Afrika (OAU), Salim Ahmed Salim.

Rais Benjamin Mkapa alikaribisha upatanishi huu na kutuma viongozi wakuu wa utawala wake. Baadaye alichukua jukumu kamili la mzozo huo, akiiita hatua ya chini kabisa ya urais wake na kutoa majuto ya umma.

Mgogoro wa sasa unaweza kutumia urithi huo kufanya mazungumzo ya kitaifa ya pamoja. Tanzania ina sifa za kipekee za kuwezesha mchakato huo. Kwanza, kutokana na sera zake tangu uhuru, ukabila si sababu ya utawala kama ilivyo katika nchi nyingi jirani. Kwa hiyo, Watanzania wanaweza kuzingatia kikamilifu masuala yanayowagawanya. Pili, jeshi limeonyesha weledi na kujizuia, na kudumisha imani ya raia kuweka mazingira salama ya mazungumzo ya kitaifa. Tatu, Tanzania imewaheshimu wazee kama Joseph Butiku—Mkurugenzi Mtendaji wa Taasisi ya Mwalimu Nyerere na aliyekuwa msaidizi mwandamizi wa Rais Nyerere—Paul Kimiti, Joseph Sinde Warioba, Maria Kamm, Gertrude Mongella, Salim Ahmed Salim, na wengine wengi, ambao wanaweza kumshawishi Rais Suluhu kudidimia na kusaidia kuivusha Tanzania katika mgogoro huu. Viongozi wa kidini wa Tanzania—Wakristo, Waislamu, Wahindu, na Bahai—pia wanaheshimiwa sana na wasioegemea upande wowote na wanaweza kurejea jukumu lao la kujadili Muafaka mpya.

Utaratibu wa majadiliano wa Tanzania ulioundwa upya unaweza pia kuwasaidia kujifunza kutokana na upatanishi wa Kenya baada ya mgogoro wa uchaguzi wa 2007, wakati Balozi Bethuell Kiplagat na Jenerali Lazaro Sumbeiywo walipoitisha Wananchi Wenye Wasiwasi kwa Amani. Aliyekuwa Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa, Kofi Annan, Rais wa Tanzania Benjamin Mkapa, na viongozi wengine mashuhuri wa Afrika walijiunga na mchakato uliopelekea makubaliano, Mkataba wa Kitaifa, ambao umeongoza siasa za Kenya tangu wakati huo.

Makubaliano ya kisiasa yanayowezekana yanaweza kuandaliwa kwa kuzingatia:

• Kukiri makosa
• Kuachiliwa kwa waandamanaji wanaotuhumiwa kwa uhaini
• Uchunguzi huru wa ukatili
• Mazungumzo jumuishi ya kitaifa yanayosababisha mchakato wa mapitio ya katiba
• Marekebisho ya kitaasisi, yakiwemo mageuzi ya mahakama na uchaguzi

Kwa kuzingatia uzito wa mgogoro na mpasuko wa amani kwa umma, mgogoro huu hauwezi kutatuliwa na CCM pekee. Mbali na watu wanaoheshimika wa Tanzania, SADC na AU zinaweza kuteua kikundi cha mawasiliano cha ngazi ya juu kufanya kazi nao. Rais wa zamani wa Afrika Kusini, Thabo Mbeki, ambaye hivi majuzi alitembelea Tanzania kutoa heshima kwa wapiganaji wa ANC waliozikwa huko, anaheshimiwa na pande zote na anaweza kuwa na jukumu muhimu katika mchakato kama huo. Washirika wa kimataifa wa Tanzania wanaweza kuongeza kasi kwa kutoa msaada wao wa kisiasa na kiufundi.

Tanzania inakabiliwa na mgogoro ambao haujawahi kutokea ambao utahitaji hatua bora kuutatua.